Ürgüp – co zobaczyć i co robić

Ürgüp leży w prowincji Nevşehir, w sercu Kapadocji. Szerszy krajobraz – Park Narodowy Göreme i skalne stanowiska Kapadocji – od 1985 roku figuruje na Liście światowego dziedzictwa UNESCO.

Miasto nosiło kilka nazw. Źródła bizantyjskie nazywają je Osiana / Hagios Prokopios; za Seldżuków nazywało się Başhisar, a w epoce osmańskiej – Burgut Kalesi. Przetrwała obecna nazwa: Ürgüp.

Przybliżone odległości drogowe od centrum miasta:

Wzgórze pośrodku miasta, wznoszące się około 80 metrów nad ulicami, to dobry początek zwiedzania – po części dlatego, że zajmuje dwadzieścia minut, a po części dlatego, że wyjaśnia całą resztę. Ze szczytu widać, jak Ürgüp zbudowano w tej samej skale i z tej samej skały.

Nazwa wiąże się z wypowiadaniem życzeń: odwiedzający od dawna przywiązują paski materiału przy grobowcu na szczycie. Na wzgórzu stoją dwa monumenty nakryte kopułami. Jeden tradycyjnie łączy się z seldżuckim sułtanem Rükneddinem Kılıçarslanem IV; grób obok niego tradycja wiąże z Alaeddinem Keykubadem III. Źródła różnie datują te budowle – według jednych pierwotny budynek powstał w 1288 roku, według innych przekształcono go w grobowiec w 1852 roku, za panowania sułtana Abdülmecida.

Na wzgórzu założono też w 1855 roku Bibliotekę Tahsinağa, opisywaną jako jedna z najstarszych bibliotek w Anatolii.

To jedne z najczęściej fotografowanych kominów wróżek w Kapadocji. Stoją około 1,7 km na zachód od Ürgüp, przy drodze Ürgüp–Ortahisar. Trzy stożki – zwykle odczytywane jako dwoje dorosłych i dziecko – dały formacji nazwę.

Pod względem geologicznym są wyjątkowe. Powstały w ignimbrycie Kavak i – inaczej niż większość kominów wróżek – ich czapy pochodzą z warstwy pumeksu wewnątrz tego ignimbrytu, a nie z twardszej skały leżącej wyżej. Nocą są podświetlone.

Ürgüp otaczają doliny, do których większość jednodniowych wycieczek nigdy nie dociera.

Kızılçukur (Czerwona Dolina) leży między Ortahisar, w powiecie Ürgüp, a Çavuşin i ciągnie się przez mniej więcej 1,5 km. Szlak prowadzi przez kilka tuneli – najdłuższy ma około 37 metrów i kończy się stromym, 20-metrowym zejściem – i mija kościół Üzümlü. Dolina łączy się z doliną Meskendir i wychodzi w Çavuşin. Na jej tarasach późnym popołudniem gromadzą się ludzie, by oglądać zachód słońca, gdy skała przybiera barwę, od której dolina wzięła nazwę.

Dolina Gomeda leży na zachód od Mustafapaşa i na północ od Ayvalı. Prawdopodobnie istniała tu osada licząca około 600 domostw, z dwoma kościołami, dwiema nekropoliami i podziemnym miastem. Pełno tu tuneli i ciemnych jaskiń – warto zabrać latarkę i wygodne buty.

Pancarlık i Üzengi to dwie spokojniejsze doliny. W Pancarlık jest kościół wykuty w skale; Üzengi to głęboka dolina tuż za progiem Ürgüp.

Sześć–siedem kilometrów od Ürgüp ze środka niewielkiego miasteczka wyrasta samotna skała, wydrążona w zamek. Ma ponad 60 metrów wysokości i należy do najwyższych budowli wykutych w skale w Kapadocji – to obronna osada z połączonych pomieszczeń, do których prowadzą tunele i schody, użytkowana w epoce bizantyjskiej i osmańskiej.

Zamek zamknięto w 2004 roku, a po renowacji otwarto ponownie w 2013 roku. Ze względów bezpieczeństwa zwiedzać można tylko część wnętrza, ale to wspinaczka jest tu najważniejsza: ze szczytu widać doliny we wszystkich kierunkach.

Pięć kilometrów od Ürgüp leży wieś zapisana w 1476 roku i ponownie w 1927 roku jako Sinason. Aż do wymiany ludności w 1924 roku była prawosławną wsią grecką, zamieszkaną przez zamożnych kupców handlujących winem i lekami. Zostawili po sobie około 700 kamiennych rezydencji – 93 z nich mają sto lub więcej lat – oraz około trzydziestu kościołów i kaplic.

Powodem, by tu przyjechać, jest kamieniarka. Kamieniarze z Sinasos zamieniali ciosany kamień w rzeźbione fasady; ich podobieństwo do domów w Mardinie nasunęło przypuszczenie, że rzemieślnicy przybyli z południowego wschodu.

W 2021 roku Mustafapaşa została wyróżniona w programie Best Tourism Villages Światowej Organizacji Turystyki ONZ.

Najcichsza z okolicznych wsi. Jeszcze w 1928 roku zapisywana jako Babayan, później otrzymała imię Nevşehirli Damata İbrahima Paszy, wielkiego wezyra, któremu przypisuje się też doprowadzenie do niej pierwszej wody pitnej. Kamienny most zbudowali w latach 1938–39 mieszkańcy razem z mistrzem kamieniarskim z Nevşehir, Osmanem Ustą.

Przypuszcza się, że niegdyś była to wieś grecka, ale jej mieszkańcy przeszli na islam na tyle wcześnie, że wymiana ludności z 1923 roku ich ominęła – dlatego wieś ma inny charakter niż Mustafapaşa: jest zamieszkana nieprzerwanie, a nie zasiedlona na nowo.

Trzynaście–czternaście kilometrów na północ, nad Kızılırmak – najdłuższą rzeką Turcji – leży Avanos, miasto garncarzy. Czerwoną glinę z koryta rzeki obrabia się tu od tysięcy lat, a w pracowniach wciąż toczy się naczynia na kołach garncarskich napędzanych nogą.

W Avanos działa też nasza siostrzana łaźnia, Alaaddin Hamam – zabytkowa łaźnia turecka w centrum miasta, prowadzona przez ten sam zespół co Ürgüp Hamam. Jeśli dzień kończą Państwo bliżej Avanos niż Ürgüp, to naturalne miejsce, by go zamknąć.

Winorośl uprawia się w Kapadocji od bardzo dawna, a Ürgüp jest centrum tej tradycji. Miejscowa biała odmiana to Emir – rodzima odmiana wysokich płaskowyżów z tufu wulkanicznego wokół Ürgüp, Avanos i Nevşehir, sadzona na wysokości mniej więcej od 900 do 1300 metrów i nigdzie indziej nieuprawiana na skalę handlową. Daje wina o wysokiej kwasowości i mineralnym charakterze – zaskakujące dla wielu gości odwiedzających środkową Anatolię.

Gości przyjmuje trzech producentów. Turasan w dzielnicy Yunak to najstarsza i najbardziej znana marka w Ürgüp, z piwnicą wykutą w skale i sklepem. Mahzen Şarap Evi, piwnica rodziny Sarıkaya przy İstiklal Caddesi, robi wino od 1983 roku i słynie z win owocowych – z morwy, granatu i truskawek – a także z win gronowych. Kocabağ działa w Uçhisar, około 9 km stąd, i ma salę degustacyjną z widokiem na Dolinę Gołębi.

Godziny otwarcia i ceny degustacji się zmieniają, dlatego warto je sprawdzić przed wyjazdem.

Międzynarodowy Festiwal Winobrania w Ürgüp (Uluslararası Ürgüp Bağ Bozumu Festivali) odbywa się co roku we wrześniu. To święto miasta – tańce ludowe, muzyka i samo winobranie – a nie impreza dla turystów, i właśnie dlatego warto zaplanować pod nie przyjazd.

Balony nad Kapadocją latają przez cały rok – zamkniętego sezonu tu nie ma. Liczba dni z lotami bywa jednak bardzo różna. Najpewniejsze są wiosna (kwiecień–maj) i jesień (wrzesień–październik), latem zwykle jest wystarczająco spokojnie, a zimą mgła, mróz i zmienne wiatry wyraźnie zwiększają liczbę odwołanych lotów.

W samym Ürgüp nie ma startowiska. Balony startują z dolin wokół Göreme, a w zależności od wiatru lot może dryfować w stronę Avanos. Goście nocujący w Ürgüp są odbierani z hotelu przed świtem transferem organizowanym przez operatora i odwożeni z powrotem po locie.

O tym, czy lot się odbędzie, nie decyduje operator. Generalna Dyrekcja Lotnictwa Cywilnego wstrzymuje wszystkie loty, gdy wiatr przekroczy dopuszczalny próg lub widoczność jest zbyt słaba. Wtedy przyjętą praktyką jest pełny zwrot pieniędzy lub bezpłatna zmiana terminu na kolejny odpowiedni poranek – w przypadku oficjalnego odwołania z powodu pogody, a nie wtedy, gdy gość zmieni zdanie lub spóźni się na odbiór.

Doliny można też poznawać konno, na quadach i w otwartych jeepach – wszystkie trzy wycieczki startują kilka minut od Ürgüp.

Jazda konna pasuje do tego krajobrazu lepiej niż cokolwiek z silnikiem – dawną nazwę Kapadocji, Katpatuka, zwykle tłumaczy się jako „kraina pięknych koni”. Przejażdżki trwają od godziny do pół dnia, a najchętniej rezerwowana jest ta o zachodzie słońca, przez doliny.

Wycieczki quadami (ATV) to szybka wersja: godzina lub dwie po dolinnych szlakach i wjazd na punkt widokowy, zwykle na zachód słońca. Kurz jest częścią tej przygody.

Jeep safari pozwala zobaczyć więcej i jest wygodniejszym wyborem dla tych, którzy wolą patrzeć, niż prowadzić – te same doliny, w pojeździe, w którym zmieści się cała rodzina.

W praktyce wszystkie trzy zależą od pory roku: wiosną i jesienią są przyjemne, latem w środku dnia bywa gorąco, a zimą wszystko zależy od pogody.

Wiosna (kwiecień–czerwiec) i jesień (wrzesień–październik) to dwie najprzyjemniejsze pory: łagodne dni, poranki na tyle chłodne, że sprzyjają balonom, i winnice w liściach albo w czasie winobrania.

Lato jest gorące i suche, a środek dnia najlepiej spędzić w pomieszczeniach albo pod ziemią.

Zima jest zimna, czasem śnieżna, a skalny krajobraz pod śniegiem to widok, który ogląda niewielu odwiedzających.

Łaźnia turecka ma swoje miejsce na końcu dnia w Ürgüp, a nie na jego początku – i to nie przypadek. Chodzi się tu dużo: na Temenni, na skałę w Ortahisar, w dół doliny, po bruku. A hammam to coś, co miasto zawsze robiło potem.

Ürgüp Hamam, zbudowana w latach 1726–1727, stoi przy İstiklal Caddesi w centrum miasta. Rytuał jest ten dawny: podgrzewany marmur, peeling, piana i napój na koniec. Z większości miejsc w mieście to krótki spacer, a bezpłatny odbiór z hotelu i powrót w dowolnym miejscu Kapadocji są wliczone w każdy pakiet (Pir-u Pak: od 2 osób).